Czym jest i na czym polega franczyza?

Zastanawiasz się: franczyza co to jest i czy to bezpieczny sposób na własny biznes? Najprościej mówiąc, to prowadzenie firmy pod szyldem znanej marki, według sprawdzonego modelu działania, w zamian za określone opłaty i przestrzeganie zasad sieci.

Franczyza to model biznesowy, w którym franczyzodawca udostępnia franczyzobiorcy sprawdzony pomysł na biznes, markę oraz know-how w zamian za opłaty i ścisłe przestrzeganie zasad współpracy.

W artykule:

• Co to jest franczyza?
• Rodzaje franczyzy
• Modele współpracy franczyzowej
• Pakiet franczyzowy i opłaty
• Franczyza a prawo w Polsce
• Korzyści z franczyzy

Co to jest franczyza?

Franczyza to system sprzedaży produktów lub usług oparty na ścisłej współpracy dwóch niezależnych podmiotów: franczyzodawcy i franczyzobiorcy. Franczyzodawca stworzył i przetestował model biznesowy, a następnie udostępnia go partnerom w zamian za wynagrodzenie.

Franczyzobiorca zobowiązany jest do prowadzenia biznesu według jasno określonych zasad, opisanych w umowie franczyzowej i podręczniku operacyjnym. W zamian zwykle otrzymuje prawo do korzystania z:

• nazwy i marki sieci,
• znaku towarowego,
• wypracowanych standardów obsługi i sprzedaży,
• wszelkiego know-how operacyjnego i organizacyjnego,
• stałego wsparcia szkoleniowego, marketingowego i IT.

W praktyce oznacza to, że nowy przedsiębiorca nie musi samodzielnie tworzyć koncepcji biznesu. Korzysta ze sprawdzonego modelu działania, który został już zweryfikowany na rynku, co zwykle obniża ryzyko niepowodzenia na starcie.

Rodzaje franczyzy

Franczyzę można podzielić na kilka sposobów. Jeden z najczęściej stosowanych podziałów dotyczy tego, czym zajmuje się dana placówka.

Pierwszym typem jest franczyza dystrybucyjna. W tym modelu franczyzodawca udostępnia franczyzobiorcy określony asortyment produktów oraz know-how związane z ich sprzedażą. Franczyzobiorca sprzedaje towar pod znakiem towarowym sieci, zgodnie z ustalonym formatem sklepu. Przykładem może być sklep spożywczy działający pod szyldem ogólnopolskiej sieci.

Drugim typem jest franczyza usługowa. W tym przypadku franczyzodawca przekazuje procedury świadczenia usług – od standardów obsługi po sposób realizacji zleceń. Franczyzobiorca działa pod marką sieci, ale sprzedaje głównie usługę, a nie produkt. Przykładem jest firma szkoleniowa, szkoła językowa lub sieć punktów kosmetycznych.

Można też wyróżnić podział ze względu na zakres przekazywanego know-how:

• franczyza dystrybucji produktu – nacisk na asortyment i kanał sprzedaży,
• franczyza koncepcji działalności – przekazywana jest pełna koncepcja prowadzenia firmy, od standardów wizualnych po sposób zarządzania.

Istotne jest również rozróżnienie na franczyzę „twardą” i „miękką”.

W przypadku franczyzy twardej stopień związania z siecią jest bardzo wysoki. Franczyzodawca szczegółowo określa m.in. wystrój lokalu, asortyment, dostawców, system informatyczny oraz sposób prowadzenia działań marketingowych. Franczyzobiorca ma mniejszą swobodę, ale w zamian otrzymuje silniejsze wsparcie operacyjne i marketingowe.

Franczyza miękka daje większą samodzielność. Sieć wyznacza podstawowe standardy, ale przedsiębiorca ma więcej wpływu na ofertę, dobór części dostawców czy elementy lokalnego marketingu. Taki model wybierają często osoby, które chcą połączyć siłę marki z pewnym zakresem własnej inicjatywy biznesowej.

Modele współpracy franczyzowej

System franczyzowy można zorganizować na kilka sposobów – w zależności od skali działania i planów rozwoju.

Najprostszą formą jest franczyza bezpośrednia. Franczyzobiorca podpisuje jedną umowę z franczyzodawcą i prowadzi pojedynczy punkt w konkretnej lokalizacji. W zamian za opłaty otrzymuje wsparcie, szkolenia oraz działania marketingowe ze strony sieci.

Kolejnym rozwiązaniem jest franczyza wielokrotna. W takim modelu partner zobowiązuje się do otwarcia kilku placówek na określonym terenie, w uzgodnionym czasie. Buduje w ten sposób mini-sieć punktów w ramach jednej marki, co często ułatwia zarządzanie kosztami, logistyką i personelem.

Trzeci wariant to masterfranczyza. Franczyzobiorca otrzymuje wyłączność na rozwijanie danej marki na większym obszarze – na przykład w całym kraju lub regionie. Może nie tylko prowadzić własne jednostki, ale też udzielać dalszych licencji innym przedsiębiorcom w ramach uzgodnionych zasad.

Pakiet franczyzowy i opłaty

Każdy franczyzobiorca otrzymuje na starcie tzw. pakiet franczyzowy. To komplet narzędzi i zasad prowadzenia biznesu, przygotowany przez franczyzodawcę. Zwykle obejmuje on:

• prawo do korzystania ze znaku towarowego i nazwy sieci,
• szczegółowy podręcznik operacyjny opisujący standardy działania,
• procedury sprzedaży, obsługi klienta i zarządzania personelem,
• wytyczne dotyczące wystroju lokalu oraz ekspozycji produktów,
• systemy informatyczne i narzędzia raportowe,
• pakiet szkoleń wstępnych i cyklicznych,
• wsparcie marketingowe i materiały promocyjne,
• know-how dotyczące zarówno dystrybucji produktów, jak i koncepcji prowadzenia działalności.

W zamian za korzystanie z pakietu franczyzobiorca ponosi standardowe koszty wejścia do systemu. Najczęściej występują:

• opłata wstępna (entry fee) – jednorazowa kwota płacona przy przystąpieniu do sieci. Może obejmować m.in. prawo do korzystania z marki, przygotowanie projektu lokalu, szkolenia startowe czy wsparcie przy uruchomieniu punktu,
• opłaty bieżące (tantiemy, opłaty licencyjne) – regularne płatności naliczane zwykle jako procent od obrotu lub stała kwota miesięczna. Stanowią one wynagrodzenie franczyzodawcy za bieżące wsparcie, rozwój marki oraz dostęp do systemów,
• niekiedy odrębna opłata marketingowa – przeznaczana na finansowanie kampanii reklamowych i działań promocyjnych całej sieci.

W części systemów dystrybucyjnych zdarza się, że zamiast osobnych opłat franczyzowych wynagrodzeniem sieci jest marża na dostarczanym towarze. Model finansowania zawsze wynika jednak z umowy franczyzowej i powinien być dla przedsiębiorcy całkowicie przejrzysty przed podpisaniem dokumentów.

Franczyza a prawo w Polsce

W polskim systemie prawnym franczyza nie jest uregulowana odrębną ustawą. Oznacza to, że umowa franczyzowa należy do tzw. umów nienazwanych. Jej treść strony kształtują samodzielnie, w oparciu o ogólne przepisy Kodeksu cywilnego.

Podstawą jest tu zasada swobody umów z art. 353¹ Kodeksu cywilnego. Daje ona stronom możliwość dowolnego ułożenia stosunku prawnego, o ile jego treść lub cel nie sprzeciwiają się właściwości stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. W praktyce pozwala to dokładnie określić prawa i obowiązki zarówno franczyzodawcy, jak i franczyzobiorcy.

Od kilku lat trwają intensywne dyskusje na temat tego, czy franczyza powinna zostać objęta specjalną regulacją. Pojawiają się projekty ustawy franczyzowej oraz analizy dotyczące nierówności pozycji negocjacyjnej stron umowy franczyzy. Równolegle rozwijają się inicjatywy tzw. samoregulacji.

Przy Rzeczniku Małych i Średnich Przedsiębiorców powołano Zespół Roboczy ds. Franczyzy. Jego zadaniem jest wypracowanie kodeksu dobrych praktyk w relacjach franczyzodawca–franczyzobiorca, który mógłby uzupełniać istniejące przepisy bez konieczności tworzenia odrębnej ustawy. Tego typu działania mają na celu zwiększenie przejrzystości rynku i wzmocnienie pozycji przedsiębiorców wchodzących do systemów franczyzowych.

Korzyści z franczyzy

Rozpoczęcie działalności w modelu franczyzowym przynosi szereg korzyści, które odczuwalne są szczególnie na starcie biznesu.

• Mniejsze ryzyko wejścia na rynek – uruchomienie firmy zawsze wiąże się z ryzykiem utraty zainwestowanych środków. W przypadku franczyzy poziom niepewności jest zwykle niższy niż przy samodzielnym tworzeniu koncepcji od zera, bo przedsiębiorca korzysta ze sprawdzonego modelu działania.
• Możliwość porównania ofert i wyboru najlepszego systemu – zanim zostaniesz franczyzobiorcą, możesz przeanalizować oferty różnych sieci, sprawdzić jak długo działają i jakie wyniki osiągają, porozmawiać z obecnymi partnerami. To zwiększa szanse na trafny wybór marki.
• Gotowy, przetestowany model biznesowy – franczyza polega na powieleniu rozwiązania, które już funkcjonuje w innych lokalizacjach i generuje sprzedaż. Przy samodzielnym otwieraniu sklepu lub punktu usługowego nigdy nie ma pewności, czy wybrany asortyment lub usługa znajdą klientów w konkretnej okolicy.
• Kompleksowe wsparcie franczyzodawcy – po podpisaniu umowy nowy partner zwykle przechodzi szkolenia startowe, otrzymuje instrukcje operacyjne, może też liczyć na wsparcie doradców na etapie uruchomienia i w trakcie bieżącej działalności. Do dyspozycji są narzędzia IT, materiały marketingowe, a często również pomoc przy rekrutacji pracowników.
• Lepsza pozycja konkurencyjna – działanie pod rozpoznawalną marką ułatwia przyciąganie klientów, a efekt skali w sieci pozwala negocjować korzystniejsze warunki zakupu towaru i usług. To przewaga, której trudno oczekiwać przy pojedynczej, niezależnej placówce.
• Wyższa szansa na udany start – zakup franczyzy nie daje gwarancji powodzenia, ale zwykle zwiększa prawdopodobieństwo stabilnego rozwoju w porównaniu z firmą budowaną od zera bez wsparcia doświadczonego partnera.

Franczyza pozostaje więc atrakcyjną opcją dla osób, które chcą prowadzić własny biznes, ale zależy im na oparciu się na gotowej, sprawdzonej koncepcji działania zamiast samodzielnie testować pomysł na rynku.