NCBR – co to jest i czym się zajmuje?

Narodowe Centrum Badań i Rozwoju to państwowa agencja, która zarządza ogromną częścią środków na badania i innowacje w Polsce i rocznie rozdysponowuje ok. 1 mld euro na projekty B+R. Łączy naukę z biznesem, współfinansuje nowe technologie i wpływa na to, jakie innowacje powstają w polskich firmach oraz na uczelniach. Jeśli chcesz zrozumieć, czym dokładnie zajmuje się NCBR, jak jest nadzorowane, jakie programy prowadzi i skąd wzięła się głośna afera NCBiR – przeczytaj ten przewodnik.

Czym jest NCBR i jaki ma status prawny?

Narodowe Centrum Badań i Rozwoju (NCBR) działa od 2007 roku jako rządowa agencja wykonawcza odpowiedzialna za realizację polityki naukowej, naukowo‑technicznej i innowacyjnej państwa. Funkcjonuje na podstawie ustawy z 30 kwietnia 2010 r. o Narodowym Centrum Badań i Rozwoju oraz przepisów o finansach publicznych, co oznacza, że zarządza środkami publicznymi w ściśle określonych ramach prawnych. Agencja ma siedzibę przy ul. Chmielnej 69 w Warszawie, w kompleksie Varso Tower, i podlega bezpośrednio ministrowi właściwemu do spraw nauki i szkolnictwa wyższego, który od 7 marca 2024 r. sprawuje nad nią formalny nadzór.

NCBR jest określane w prawie jako agencja wykonawcza, więc nie tworzy samodzielnie polityki państwa, ale ją wdraża – przekłada założenia rządu i ministerstwa na konkretne programy, konkursy i mechanizmy finansowania badań. Zasady działania Centrum doprecyzowują statut nadany rozporządzeniem ministra oraz szczegółowe rozporządzenia regulujące udzielanie pomocy publicznej i korzystanie z funduszy europejskich. Taka konstrukcja ma umożliwić z jednej strony sprawne finansowanie projektów B+R, a z drugiej – zapewnić kontrolę i rozliczalność wydatków.

NCBR to agencja, która nie prowadzi badań sama, ale rozdziela i rozlicza pieniądze na badania oraz rozwój nowych technologii w Polsce.

Jaka jest misja, wizja i wartości NCBR?

Oficjalne motto Centrum brzmi: „Przyszłość dzieje się u nas” – pokazuje to ambicję bycia miejscem, w którym rodzą się rozwiązania zmieniające polską gospodarkę. Misja instytucji została ujęta w prostym haśle: „Tworzymy świat innowacji. Budujemy nowoczesną teraźniejszość i przyszłość”. W praktyce oznacza to skupienie się na wspieraniu projektów, które łączą wyniki badań naukowych z zastosowaniami rynkowymi oraz przynoszą wymierne efekty społeczne, takie jak lepsze leczenie, czystsza energia czy nowocześniejsze systemy bezpieczeństwa.

W wizji na lata 2025‑2030 NCBR określa się jako istotny ośrodek tworzenia i wspierania innowacji technologicznych i społecznych. Agencja ma budować sieć wiedzy o tych rozwiązaniach, inicjować przedsięwzięcia o charakterze cywilizacyjnym i dostarczać narzędzia, które pozwolą polskim podmiotom konkurować na rynkach międzynarodowych. Ten kierunek wpisano w obowiązującą Strategię NCBR 2025‑2030, która określa priorytetowe obszary i mechanizmy wsparcia.

Na co dzień działalność Centrum opiera się na kilku wartościach wskazanych w strategii: współpracy, orientacji na potrzeby klienta (czyli projektodawcy), zaufaniu, profesjonalizmie i ciągłym rozwoju. To właśnie one mają porządkować sposób pracy urzędników z przedsiębiorcami, naukowcami i partnerami publicznymi. Ich odzwierciedleniem są rozwiązania takie jak Punkt Informacyjny, narzędzia online dla wnioskodawców czy rozbudowane materiały edukacyjne o projektach B+R.

Czym zajmuje się NCBR w praktyce?

Trzon działalności Centrum stanowi finansowanie badań naukowych i prac rozwojowych w modelu współfinansowania – projektodawca wnosi wkład własny, a NCBR dopłaca brakującą część kosztów. Roczny budżet na B+R sięga ok. 1 mld euro, co czyni z tej agencji największy w regionie ośrodek wspierający relacje między nauką a gospodarką. Od powstania Centrum przekazało już około 80 mld zł na projekty realizowane przez przedsiębiorstwa, uczelnie i instytuty badawcze.

Dzięki kilkudziesięciu aktywnym programom NCBR może finansować projekty na wszystkich poziomach gotowości technologicznej – od badań przemysłowych po prace rozwojowe i wdrożenie produktu, usługi lub technologii na rynek. Dla młodych firm przewidziano także ofertę z zakresu ochrony własności przemysłowej czy wsparcia ekspansji zagranicznej. Istotnym elementem jest dbałość o rozwój kadry naukowej, w tym programy nastawione na młodych badaczy, którzy dopiero wchodzą w świat projektów B+R.

Jakie programy finansuje NCBR?

Centrum realizuje zarówno programy krajowe, jak i międzynarodowe. W Polsce wspiera strategiczne programy badań wynikające z polityki naukowej państwa, a także przedsięwzięcia sektorowe opracowywane we współpracy z przedstawicielami konkretnych branż – np. energetyki, zdrowia czy przemysłu obronnego. Takie programy odpowiadają na potrzeby przedsiębiorców i mają prowadzić do powstania rozwiązań, które realnie zwiększają konkurencyjność polskiej gospodarki.

Na poziomie międzynarodowym NCBR uczestniczy w organizacji konkursów na projekty badawczo‑rozwojowe z partnerami z innych krajów. To nie tylko umożliwia polskim zespołom wejście do globalnych konsorcjów, ale także ułatwia transfer technologii i know‑how. Agencja angażuje się też w programy związane z bezpieczeństwem i obronnością, prowadzone w uzgodnieniu z resortami odpowiedzialnymi za obronę, sprawy wewnętrzne i bezpieczeństwo wewnętrzne.

Jaką rolę odgrywa NCBR w funduszach europejskich?

Bardzo istotną częścią działalności Centrum jest rola Instytucji Pośredniczącej dla dwóch programów operacyjnych perspektywy 2021‑2027: Fundusze Europejskie dla Nowoczesnej Gospodarki (FENG) oraz Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego (FERS). W pierwszym z nich koncentruje się na projektach B+R i innowacjach w przedsiębiorstwach, w drugim – na działaniach związanych z rozwojem kapitału ludzkiego, w tym szkolnictwa wyższego i kompetencji przyszłości.

Jako instytucja pośrednicząca NCBR odpowiada za ogłaszanie konkursów, ocenę wniosków, podpisywanie umów, wypłatę środków i rozliczanie projektów wobec Komisji Europejskiej. To wymaga rozbudowanego systemu kontroli i raportowania. Szacuje się, że tylko w jednym z programów – dawnym Programie Operacyjnym Inteligentny Rozwój – wpływ udzielonych przez Centrum środków przełożył się na dodatkowe 0,10‑0,11 proc. PKB w latach 2020‑2023.

Jak NCBR wpływa na innowacyjność i rozwój kraju?

Wskaźniki nakładów na B+R pokazują, jak silny jest związek między aktywnością NCBR a skalą inwestycji w innowacje. Między 2003 a 2023 rokiem nominalne wydatki na badania i rozwój w Polsce wzrosły z 4,5 mld zł do 53,1 mld zł, czyli o blisko 900 proc. Jedynie w 2020 roku nakłady firm, które były beneficjentami programów pomocowych Centrum, odpowiadały za około 20 proc. wszystkich nakładów sektora przedsiębiorstw na B+R. Takie liczby przekładają się na konkretne projekty – od rozwiązań medycznych po nowoczesne systemy uzbrojenia.

Dzięki wsparciu agencji powstały m.in. bioniczne protezy przedramienia, platformy do profilaktyki urazów sportowych, systemy magazynowania energii, a także nowoczesne konstrukcje wojskowe, jak bojowy wóz Borsuk czy przenośny przeciwlotniczy zestaw rakietowy Piorun. W 2026 roku NCBR podkreśla też koncentrację na kilku strategicznych obszarach: zdrowiu publicznym, transformacji energetycznej, cyfryzacji oraz bezpieczeństwie i obronności. To odejście od podejścia „po trochu dla wszystkich” w stronę inwestowania w dziedziny uznawane za najważniejsze społecznie i gospodarczo.

NCBR nie tylko finansuje patenty i publikacje – wspiera powstawanie gotowych produktów, usług i technologii, które trafiają na rynek i wpływają na codzienne życie.

Jak NCBR współpracuje z biznesem i nauką?

Model działania Centrum opiera się na łączeniu firm z jednostkami naukowymi. W wielu konkursach wymagane jest tworzenie konsorcjów, w których przedsiębiorstwa odpowiadają za wdrożenie rozwiązań, a uczelnie i instytuty – za komponent badawczy. Agencja wspiera także sektorowe programy przygotowane we współpracy z przedstawicielami danych branż, co pozwala lepiej dopasować warunki konkursów do realiów rynku. Dla środowiska naukowego znaczenie mają również programy dedykowane młodym badaczom czy ścieżkom kariery w projektach B+R.

NCBR angażuje się także w obszar kapitału podwyższonego ryzyka, starając się przyciągać fundusze venture capital do finansowania projektów. Część programów zakłada wspólne inwestycje prywatnych funduszy i agencji, co ma mobilizować kapitał prywatny do większego zaangażowania w innowacje. W kolejnych latach to powiązanie środków publicznych i prywatnych – przy jednoczesnym wzmocnieniu nadzoru – ma mieć coraz większe znaczenie dla rynku start‑upów.

Na czym polega afera NCBiR i jak wpłynęła na agencję?

Na reputację Centrum mocno zadziałała głośna afera NCBiR związana z konkursem „Szybka ścieżka – Innowacje cyfrowe”. W 2023 roku media ujawniły, że część projektów otrzymała bardzo wysokie dofinansowania mimo niskich ocen merytorycznych, krótkiej historii działalności firm lub ich powiązań politycznych. W jednym z przypadków spółka została zarejestrowana zaledwie 10 dni przed końcem naboru, a mimo to miała uzyskać dotację rzędu dziesiątek milionów złotych.

Kontrola Najwyższej Izby Kontroli wykazała nieprawidłowości przy przyznawaniu co najmniej dwóch dużych dotacji, m.in. dla firmy Postquant sp. z o.o., która miała otrzymać ok. 55 mln zł, oraz spółki Chime Networks z planowaną dotacją około 123 mln zł. Łączna wartość kwestionowanych środków sięgnęła 178 mln zł. Dodatkowo pojawiały się informacje o możliwych powiązaniach osobowych między beneficjentami a osobami z otoczenia politycznego odpowiedzialnego za nadzór nad agencją.

Jaką rolę odegrało CBA i inne służby?

22 lutego 2023 r. Centralne Biuro Antykorupcyjne (CBA) rozpoczęło kontrolę w Centrum, obejmującą konkurs „Szybka ścieżka – Innowacje cyfrowe”. Sprawę przejęła także prokuratura, a w kolejnych miesiącach doszło do zatrzymań osób powiązanych z procesem finansowania projektów, w tym przedstawicieli funduszy inwestycyjnych współpracujących z NCBR. Postawiono zarzuty m.in. udziału w zorganizowanej grupie przestępczej, wyłudzenia środków publicznych i prania pieniędzy.

W tle ujawniono mechanizmy polegające na wykorzystywaniu tzw. „słupów”, czyli osób formalnie reprezentujących projekty, a w praktyce niezaangażowanych merytorycznie w ich realizację. Według relacji uczestników procederu istotną rolę w tym układzie miał odgrywać Maciej Ż. z Lublina – wobec niego postawiono zarzuty kierowania zorganizowaną grupą przestępczą, prania brudnych pieniędzy i kierowania groźbami karalnymi. Z czasem sprawa trafiła również do Europejskiego Urzędu ds. Zwalczania Nadużyć Finansowych (OLAF).

Jak NCBR zareagowało na kryzys?

W odpowiedzi na ujawnione nieprawidłowości i kontrole nowa dyrekcja Centrum przeprowadziła przegląd kadr oraz procedur. W 2024 roku nastąpiła istotna rotacja zatrudnienia – około 18 proc. pracowników zmieniło się w ciągu jednego roku, przy czym część odejść dotyczyła osób z kierownictwa, które pracowały w okresie objętym śledztwami. Z agencją pożegnały się także osoby, wobec których toczyły się postępowania karne związane z aferą.

Równolegle przygotowano plan naprawczy obejmujący analizę kompetencji kadry, szkolenia z zakresu konfliktu interesów, wzmocnienie systemu kontroli i cyfryzację procesów. Wprowadzono zmiany w procedurach konkursowych – np. odejście od oświadczeń na rzecz zaświadczeń z urzędów skarbowych i ZUS, co ma ograniczyć ryzyko złożenia nieprawdziwych danych przez wnioskodawców. Zapowiedziano też rezygnację z upraszczających schematów typu „szybka ścieżka”, jeśli mogłyby osłabiać kontrolę nad wydatkowaniem środków.

Afera NCBiR uruchomiła szerokie kontrole NIK, CBA i prokuratury, a w praktyce wymusiła głęboką przebudowę procedur oraz wymianę części kadry w NCBR.

Jak dziś zarządzane jest NCBR i jakie ma priorytety?

Od 7 czerwca 2024 r. Centrum kieruje Jerzy Małachowski, profesor uczelni technicznej, wcześniej pełniący obowiązki dyrektora od marca tego samego roku. Jego zadaniem jest nie tylko dalsza realizacja programów B+R, ale też odbudowa zaufania do instytucji po latach wzmocnionych kontroli i śledztw. W 2024 roku w NCBR prowadzono około 50 audytów i kontroli, rok wcześniej – niemal 70, w tym długotrwałą kontrolę NIK obejmującą ostatnią dekadę funkcjonowania agencji.

Obecne kierownictwo mocno akcentuje konieczność utrzymania możliwości rozliczenia finansowania w Brukseli. Oznacza to surowsze podejście do projektów budzących wątpliwości i gotowość do wstrzymywania wypłat, jeśli ryzyko naruszeń wydaje się zbyt duże. Jednocześnie prowadzone są prace nad pełną cyfryzacją procesu obsługi projektów, w tym złożenia wniosku, oceny, monitoringu i raportowania – projekt w tym zakresie zgłoszono m.in. do programu FERS we współpracy z Ośrodkiem Przetwarzania Informacji (OPI) i Ministerstwem Nauki.

Na czym koncentruje się strategia NCBR do 2030 roku?

Strategia na lata 2025‑2030 przewiduje skoncentrowanie wsparcia na kilku obszarach: zdrowiu publicznym, transformacji energetycznej, cyfryzacji oraz bezpieczeństwie i obronności. Takie podejście ma zwiększyć efekt społeczny i gospodarczy finansowanych projektów, bo środki trafią do dziedzin o największym znaczeniu dla rozwoju kraju. Jednocześnie w planach jest dalsze wzmacnianie współpracy z biznesem, zwłaszcza w formie programów problem‑driven, w których punktem wyjścia są konkretnie zdefiniowane wyzwania, a nie ogólne konkursy tematyczne.

Zarząd Centrum podkreśla też wagę poprawy wizerunku instytucji. Wprowadzono obowiązek wyraźnego oznaczania produktów i rozwiązań powstałych dzięki dofinansowaniu z NCBR, tak aby społeczeństwo mogło łatwiej powiązać sukcesy technologiczne z publicznym finansowaniem. Jednocześnie agencja stawia na aktywną komunikację z uczelniami, firmami i mediami – regularnie prezentuje projekty swoich beneficjentów, raporty roczne i analizy dotyczące innowacji w Polsce.

W 2026 roku NCBR pozostaje najważniejszą w Polsce instytucją publiczną finansującą badania i rozwój, działającą na styku nauki, biznesu i administracji. Od jakości zarządzania tą agencją zależy, czy ogromne środki – zarówno krajowe, jak i europejskie – przełożą się na trwałe wzmocnienie polskiej gospodarki i konkretne rozwiązania technologiczne dla mieszkańców kraju.